iClick Magazine - ศูนย์ข้อมูล I CLICK :: เข้มข้นข้อมูลงานวิเคราะห์

Live&Travel

เดินเที่ยว "ชุมชนถนนตึกดิน-ดินสอ" กรุงเทพฯ

เรื่องและภาพ by นักเดินทาง

แหล่งท่องเที่ยวในกรุงเทพฯ มีมากมาย ทั้งย่านประวัติศาสตร์ ย่านการค้า การศึกษา และอีกมากมาย มีชุมชนสมัยโบราณเก่าแก่ ที่ซ่อนตัวอยู่ในเมืองหลวงอันทันสมัย

ย่านชุมชนตึกดิน และชุมชนดินสอ ซึ่งอยู่ใกล้ๆศาลากทม. เป็นแหล่งท่องเที่ยวประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรมเก่าแก่อีกแห่งหนึ่งที่น่าสนใจ นักเดินทางได้ไปเยือน ด้วยการนั่งรถประจำทางสาย 68 ไปลงแถวอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย และเดินลัดเลาะไปเรื่อยๆ

จนถึงชุมชนตึกดิน และถนนดินสอ ภายในซอยผู้คนยังใช้ชีวิตตามปกติ ซอยนี้ค่อนข้างคดเคี้ยวและแคบ เดิน ปั่นจักรยาน หรือมอเตอร์ไซค์ เท่านั้น รถยนต์ไม่สามารถเข้่าซอยนี้ได้

"บ้านไม้ บ้านตึก เรียงรายอยู่ในซอย บางบ้านดูเก่า"

จุดหมายปลายทางของนักเดินทาง ก็คือ บ้านเก่าแก่ บ้านพระพิทักษ์ บ้านที่สร้างในสมัยรัชกาลที่ 6 แล้วมีการรีโนเวทใหม่ ทาสีให้มีสีสัน แต่ยังอิงเค้าเดิมอยู่

"ร่มรื่นด้วยต้นไม้ ต้นปาล์มเรียงรายในบริเวณบ้าน"

บ้านไม้สองชั้น ตั้งตระหง่านอยู่ในบริเวณพื้นที่ 100 กว่าตารางวา บ้านหลังนี้สร้างแบบไทยโมเดอร์น ภายในบ้านยังคงรักษาเฟอร์นิเจอร์เก่าแก่ ในยุคนั้น

นอกจากบ้านพระพิทักษ์แล้ว ในชุมชนถนนตึกดิน และถนนดินสอ ยังมีความน่าสนใจอีกหลายอย่าง ทั้งวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของคนในชุมชน ที่ยังรักษาและอนุรักษ์ความเอาใจใส่เอื้ออาทร ซึ่งกันและกันของคนในชุมชน

หากเราเป็นนักท่องเที่ยวแนวประวัติศาสตร์ มาเที่ยวย่านนี้จะได้ซึมซับสถาปัตยกรรมเก่าแก่ และวิถีชีวิตของผู้คนที่ใช้ชีวิตเรียบง่าย...ไม่วุ่นวาย ที่สำคัญยังได้สูดโอโซนของ อากาศบริสุทธิ์ของต้นไม้ใหญ่อีกด้วย

ชุมชนถนนตึกดิน และถนนดินสอ เป็นแหล่งท่องเที่ยวอีกแห่งหนึ่ง ที่น่าประทับใจ... การเชื่อมโยงของคนรุ่นเก่าและคนรุ่นใหม่ ผสานกันได้อย่างลงตัว ใครจะคิดว่าเมืองหลวงที่อึกทึก จะมีชุมชนที่ใช้ชีวิตสบายๆ มีความเป็นกันเองของผู้คนในชุมชน ที่หายากในเมืองใหญ่แบบนี้

ชุมชน "ถนนดินสอ"

“ถนนดินสอ” หรือ “ถนนตรอกดินสอ” แผนที่เก่าจะใช้คำว่า “ถนนบ้านดินสอ” การสร้างถนนในกรุงเทพฯ เริ่มตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 จึงโปรดให้สร้างถนนแบบทันสมัย โดยใช้หินขนาดต่างๆ โรยบดเป็นชั้นๆ ถนนดินสอน่าจะสร้างในช่วงเดียวกับถนนราชดำเนินในสมัยรัชกาลที่ 5 ถนนดินสอตั้งต้นจากลานเสาชิงช้าตรงโบสถ์พราหมณ์ ตรงไปทางเหนือถึงสะพานคลองหลอด (หรือคลองวัดมหรรณพ์) ซึ่งย่านนี้เรียกกันว่า ตึกดิน (ตำบลตึกดิน) ข้ามสะพานไปถึงสี่แยกราชดำเนินกลาง ตรงไปจดถนนพระสุเมรุ ซึ่งเป็นถนนรอบกำแพงเมือง… ฟากตรงข้ามตลาดเสาชิงช้ายังเป็นเรือนไม้ใหญ่น้อยและมีตรอกข้างวัดมหรรณพ์คดๆ เคี้ยวๆ ไปออกถนนตะนาวกับมีตรอกโบสถ์พราหมณ์วกวนไปออกตรอกวัดมหรรณพ์ได้ บ้านเรือนเป็นไม้ทั้งนั้น…

“ ถนนดินสอ” ได้เล่าถึงดินสอที่ใช้กันในเมืองไทยที่มีมาแต่เดิมนั้น ทำจากดินดานผสมดินสอพองและขมิ้นผง นวดให้เข้าด้วยกัน ตัดเป็นแท่งๆ ตามขนาดที่ต้องการ แล้วตากแดดให้แห้ง ดินสอชนิดนี้ นอกจากจะนำมาเขียนหนังสือแล้ว ยังเป็นที่นิยมของสตรีมีครรภ์บางรายที่แพ้ท้องอีกด้วย ซึ่งถ้าหากบ้านดินสอจะเป็นหมู่บ้านที่ทำดินสอในอดีต ก็คงจะเป็นไปได้เพราะย่านที่ทำดินสออย่างนี้พบหลักฐานว่ามีมาตั้งแต่สมัยอยุธยาแล้ว

บ้านดินสอเป็นแหล่งผลิตดินสอไทยนี้ ส่วนดินสอนั้น อาจซื้อได้จากร้านที่เขามีกองไว้ขาย ดูจะมีร้านขายดินสอชนิดนี้น้อยแห่งเต็มที ถ้าต้องการจะซื้อได้เสมอ ก็ต้องไปที่ตำบลเสาชิงช้าในเมือง… ตอนด้านตะวันตก ตรงข้ามกับเทวาลัย ซึ่งเรียกว่าโบสถ์พราหมณ์ มีร้านขายดินสอที่กล่าวนี้อยู่หลายร้าน ถนนดินสอ คงตั้งตามชื่อ จากร้านขายดินสอแถวนั้นเป็นแน่…”จากจุดนี้ อาจเป็นไปได้ว่าถนนดินสอในที่นี้เป็นการเรียกอาชีพที่ผู้คนนิยมทำกันในย่านนี้คือ ทำดินสอ นั่นเอง

“ บ้านดินสอ” หรือ “ ถนนดินสอ” นี้ ก็อาจเป็นไปได้เช่นกันว่าจะเป็นแหล่งผลิตดินสอพอง เพราะแม้ว่าที่นี่จะไม่เหลือร่องรอยการทำดินสอพองให้เห็น แต่ผู้ที่อยู่ในย่านนี้มายาวนานยังยืนยันว่า บ้านดินสอซึ่งอยู่ใกล้โบสถ์พราหมณ์ เสาชิงช้านั้น เป็นแหล่งผลิตดินสอพองเก่าแก่ ซึ่งในวิทยานิพนธ์ของวิกัลย์ พงศ์พนิตานนท์ เรื่อง “การเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรมใน กรุงเทพฯ สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น” ได้กล่าวถึงเรื่องนี้ไว้ว่า “… รอบๆ วัดสระเกศเป็นแหล่งผลิตสินค้าเครื่องใช้สำหรับเมืองที่สำคัญแห่งหนึ่งในพระนคร ชุมชนที่อยู่ในบริเวณนี้น่าจะเป็นที่รวมของไพร่ที่มีอาชีพและความสามารถในการผลิตที่เรียกชื่อบ้านตามลักษณะอาชีพ เช่น บ้านพานถมผลิตเครื่องถม ขันน้ำพานรอง… บ้านดอกไม้ผลิตดอกไม้เพลิงอยู่หน้าวัดสระเกศ ถัดออกไปทางวัดสุทัศน์มีย่านตีทองทำทองคำเปลว และบ้านดินสอทำดินสอพอง อยู่ใกล้โบสถ์พราหมณ์ เสาชิงช้าข้างวัดสุทัศน์…” การเรียกชื่อ ” ดินสอพอง” นี้ สันนิษฐานว่าน่าจะมาจากการหยอดดินเป็นดอกเล็กๆ ตากแดดทิ้งไว้ให้เนื้อดินแห้งสนิท จะมีลักษณะพองเป็นดอกกลมๆ คนไทยในอดีตนิยมใช้ดินสอพองทาผิว โดยนำมาละลายน้ำ เพื่อเป็นน้ำหอมทาทั่วร่างกาย อีกทั้งดินสอพองยังใช้เป็นยาทาแก้พิษ ผด ผื่นคัน ใช้ทำความสะอาดเครื่องเงิน และนำไปผสมน้ำทาไม้ผสมสีทาบ้าน รวมถึงใช้ทำยาสีฟันอีกด้วย จากที่กล่าวมา ข้อสันนิษฐานทั้ง 2 ประการนี้ จึงอาจเป็นที่มาของ “ถนนดินสอ” ได้ ขึ้นอยู่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ ซึ่งต้องทำการค้นคว้ากันต่อไป

ปัจจุบัน จะเห็นได้ชัดว่า ผู้คนที่อาศัยอยู่ในย่านนี้ประกอบอาชีพค้าขายเป็นหลัก จากการตั้งร้านรวงต่างๆ ทั้งถนนเส้นหลักและตามตรอก ซอก ซอย โดยเฉพาะการขายอาหารนับเป็นอาชีพที่พบมากที่สุดในย่านนี้ ทั้งอาหารคาว รวมไปถึงอาหารหวาน และที่สร้างชื่อเสียงให้กับถนนย่านนี้คือ ร้านขายนมและขนมปังที่มีชื่อร้านว่า “ มนต์นมสด” นอกจากนั้น ยังมีคนในย่านถนนดินสอบางส่วนที่เปิดสำนักงานหรือบริษัท เช่น สำนักงานทนายความ และโรงเรียนสอนพิเศษด้านภาษาอังกฤษ เป็นต้น

เอกสารอ้างอิง : - กาญจนาคพันธุ์. กรุงเทพฯ เมื่อวานนี้. กรุงเทพฯ : สารคดี, 2542. - วิกัลย์ พงศ์พนิตานนท์. “ การเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรมใน ‘ กรุงเทพ ’ สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น พ.ศ.2325– 2411” วิทยานิพนธ์อักษรศาสตร์มหาบัณฑิต ภาควิชาประวัติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2532. -เสฐียรโกเศศ. ฟื้นความหลัง เล่ม 1. พระนคร : ศึกษิตสยาม 2513.

--